محمد بن موسی خوارزمی

ابوعبدالله (جعفر)محمد بن موسی خوارزمی،متولدخوارزم ،بزرگترین ریاضیدان ومنجم در دربارمامون عباسی بود.درتاریخ تولد ووفات خوارزمی بین محققان اتفاق نظرنیست.برخی سال تولد اوراپیش ازحدود 184هجری (800میلادی) ووفات اوراحدود 232هجری نقل کرده اند.

بنابه گفته طبری خوارزمی سخت پایبند مذهب تسنن بوده است.وی درایام خلافت مامون نیز عضو دارالحکمه بغداد بوده است.درآنجابود که وی زیج خود رابرای خلیفه نوشت وکتاب جبرومقابله رابه اوتقدیم کرد.

خوارزمی درعلوم ریاضیات ونجوم وجغرافیاوتاریخ سرآمدعصرخود بود.

به نقل ازابن خلدون کتاب جبرومقابله خوارزمی ،قدیمی ترین کتابی است که دراین زمینه نوشته شده است.

واژه فرهنگی لگاریتم که امروزه برای نمایاندن حساب ومحاسبه به کارمی رودرد،درحقیقت تحریفی ازاسم الخوارزمی است که به شکل اسم عام درحساب ازآن استفاده می شود.

موضوعاتی که خوارزمی درزمینه آنهامطالعه وتحقیق کرده وتالیفاتی دارد،عبارتند از:

حساب ،جبر،نجوم ،جفرافیا،تاریخ ومحاسبه تقویم

تالیفات وآثارخوارزمی به شرح زیر است.

1-جبرومقابله ،این اثر اولین کتاب جبربه زبان عربی است .این رساله مربوط به دوعمل جبری است:جبرومقابله

درسال 1831ازروی متن عربی نسخه خطی آن "کتابخانه آکسفورد" به زبان انگیسی ترجمه شد.این کتاب تاقرن شانزدهم میلادی مبنای مطالعات ریاضی اروپائیان بود.

می توان گفت که خوارزمی بنیانگذار"آنالیز"یاجبرمستقل ازهندسه است.

کتاب جبرومقابله خوارزمی کتابی مقدماتی درریاضیات است.فصل اول آن درباره جبرومقابله به معنی امروزی است.فصل دوم آن درباره اندازه گیریهای علمی است.فصل سوم آن به مسائل وصیت وتقسیم ارث اختصاص دارد.

2-رساله حساب (کتاب الجمع والتفریق)

این کتاب اولین کتابی است که دردوره اسلامی راجع به فن حساب هندسی تالیف شده ا ست.متن عربی این کتاب موجود نیست ولی نسخه ترجمه شده آن به لاتینی ازسده داوزدهم میلادی باقی مانده است.

3-زیج

عنوان کتاب زیج خوارزمی "زیج السندهند"است. وسند هند تحریفی ازکلمه سانسکریت "سدهانته"است که عنوان اصلی کتاب بوده است.

زیج به معنی دسته ای ازجداول نجومی است

این کتاب دراوایل سده دوازدهم میلادی به زبان انگیسی ترجمه شده است.وحداقل تاسه قرن مورداستفاده بوده است.

این کتاب علاوه برجداول مثلثاتی ،مقدمه ای طولانی درباره نجوم نیزدارد.

4-رساله اسطرلاب (درنجوم)

این نوشته درحال حاضر موجود است.باتوجه به یونانی بودن کلمه اسطرلاب ،احتمالاخوارزمی این کتاب خود راازآثارقدیمی تری اقتباس کرده است.

دراین کتاب طریقه اندازه گیری طول وعرض جغرافیائی نقاط مختلف زمین وتعیین ارتفاع خورشید وفاصله ستارگان راو..توضیح داده شده است.

5-صوره الارض (حغرافیا)

جغرافیای خوارزمی برپایه جغرافیای بطلمیوس استواربود ولی نقشه کشورهای اسلامی درآن دقیق ترازنقشه بطلمیوس کشیده شده است.

6-رساله تارریخ الیهود(گاهشماری یهود)

این کتاب سندمهمی برای قدمت گاهشماری کنونی قوم یهود است.

7-کتاب التاریخ

این کتاب درحال حاضر موجود نیست ولی مورخانی ازقبیل طبری ومسعودی این کتاب رامرجع مهمی برای توضیح برخی ازحوادث تاریخی شمرده اند.

8-کتاب الرخامه

این کتاب درباره ساعت آفتابی افقی وتعیین اوقات نمازبوده است که بعدها همین محاسبات پایه ای برای مثلثات کروی شد.