هرازگاهی به ملاقات کتابهاومجلاتی که ازدوران تدریس دردبیرستان ها تهیه کرده بودم وبه دلیل کمبود جا آنها رادرفقسه های تنگ ونمورزندانی کرده ام می روم وبامرورکردن بخشی ازاین دفینه هاکه زنده کننده خاطرات تلخ وشیرین سال های کارمعلمی ام می باشد،هم خاطرات گذشته جوانی ام رادرصفحات کهنه آنها جستجو می کنم وهم اندکی برمعلوماتی که بیشتردرسطح دانش ودرپس زمینه های ذهنم ذخیره شده است وکمتربه معرفت کاربردی تبدیل می شوداضافه می کنم .

هرچه هست حرص درخواندن ودانستن، به قول مولانا مرده ریگی است که ازکیش معلمی به من رسیده است.

امروزهم طبق این عادت قدیمی سری به این زندانی های فراموش شده که درگنجه های منزل به خواب ناخواسته ای  که بسترخوابشان راخودم مهیا کرده ام زدم وتصادفا کتاب کوچکی باقطع پالتوئی که تالیف آن به دودهه قبل برمی گرددودرباره دانشمندان اسلامی درقرون اولیه اسلام نوشته شده است رابرداشتم و مطالعه کردم.

تصمیم گرفتم تا بخشی ازمطالب این کتابچه راانتخاب وبه وبلاگم هدیه کنم تاهم لقمه ای باشد برای شکم گرسنه وبلاگم وهم برگ سبزی باشدتحفه درویش ، به دیگر درویشان وقلندران سرگردانی که گاهی اوقات برای نشستن یک لحظه بر سرسفره معرفت ، آواره خرابه های خراب آباد دیارعاشقان می شوند.

مطالب این کتاب کم حجم (دانشمندان مسلمان )که من باعنوان "نوابغ علمی درتاریخ اسلام"دروب گذاشته ام توسط آقای سعید آزرمی درماهنامه تربیت معاونت آموزش وپرورش سال 1369آمده است.

هدف ازطبع این کتاب به قول نویسنده آشنائی نسل جوان باسرمایه های علمی ،ادبی وفرهنگی مسلمانان درقرون گذشته است تاضمن بالابردن اعتماد به نفس وخودباوری جوانان واحیای هویت ملی ودینی آنها،بتواند درجهت توسعه وگسترش مرزهای دانش ورشد وشکوفائی علوم دربسترفرهنگ اسلامی مفید فایده باشد.

اکنون این شماواین هم گذری کوتاه برتاریخچه زندگی ودست آوردهای علمی  برخی ازدانشمندان اسلامی درعصر نهضت علمی وفکری مسلمانان درقرون اولیه تمدن اسلامی .

جابرابن حیان کوفی

کنیه اوابوعبدالله وگاه ابوموسی می باشد.دربرخی ازمنابع علمی وتاریخی زادگاه ومدفن اوراشهرکوفه دانسته اند.تاریخ تولدش به سال 103 ووفات اودرسال 200هجری نوشته شده است.وی درزمان حکومت سراسرظلم وجورهارون الرشید می زیسته وازترس بیدادگری های حکومت رشیدی سالها مخفی زندگی می کرده است.شیعیان اوراشیعی مذهب وازشاگردان حضرت امام جعفرصادق علیه السلام می خوانند.

جابرنخستین دانشمند شیمیدان اسلامی است که دارای آثارفراوانی است.آثارآن پیرامون موضوعات مختلفی ازجمله جهان شناسی ،نجوم ،احکام ،کیمیا(شیمی) ،موسیقی ،علم اعدادوحروف می باشد.برخی ازدانشمندان هفت عصرعلمی رابه دانشمندان غرب وشرف نسبت داده اند وبراین اساس نیمه دوم سده هشتم میلادی (سال های 134تا184هجری )راعصرجابربن حیان معرفی کرده اند.

گوستابولون نویسنده کتاب "تمدن اسلامی وغرب "نوشته های جابررادایره المعارفی مشتمل برخلاصه ای ازمجموع مسائل شیمی شمرده است.

دانشمند دیگرغربی به نام "کرداسی "بسیاری ازنسخه های خطی جابررابه زبان لاتین ترجمه کرده است.

دکترماکس مرهوف می گوید: هنوزصد جلد کتاب شیمی ازجابردردست است ونفوذکتابهای اودرتاریخ کیمیاوشیمی اروپاآشکاراست.

برتلو صاحب کتاب (شیمی درقرون وسطی )اورا همطراز ارسطو درمنطق می داند.

رازی دانشمند شیمیدان مسلمان ایرانی جابررادرعلم شیمی استاد خود دانسته است .

آثارجابردرعلوم مختلف بسیارزیاد است. برخی ازآثارمهم آن عبارتند از:

فی الاکسیرالعظیم –کتاب الواحد الکبیر-الواحد الصغیر-کتاب الدین –کتاب الشعر-التوبیب –کتاب الباهر-کتاب الشمس –کتاب القمر-کتاب الترکیب –کتاب الارض- کتاب الحیوان-مصححات افلاطون-شرح المجسطی –کتاب الحدود-کسف الاسرار-خواص اکسیرالذهبت التجمیع –الاصول وبسیاری کتاب های دیگر...

روش علمی جابر:

جابربه مشاهده ودقت درشناخت پدیده های علمی اهمیت زیادی می دادوتجربه راشرط اساسی یک تحقیق علمی می دانست.به نظر اودانشمند واقعی کسی است که تجربه راپیشه کند.کسی که این روش رابه کارنبندد نمی توان اورا دانشمند شناخت.روش علمی جابردرکشف پدیده ها همانند سبک وروش علمی امروزی است .یعنی طرح فرضیه –استنتاج ودرنهایت عرضه نتایج برواقعیت هاست.

جابرازدوروش استقراء وقیاس به عنوان مکمل یکدیگراستفاده می کرد.وی دراین باره می گوید:

برروی این موضوع قبلابه لحاظ علمی وذهنی کارکردم سپس درباره آن به  تحقیق پرداختم وسپس آن راآزمودم .درنتیجه درستی آن برمن معلوم گشت.

مراحل روش شناختی جابررامی توان به شرح ذیل تلخیص نمود.

-هدفداری محقق درتجربه علمی

-توجه به انتخاب زمان  وموقعیت

-توجه به شرایط کاروآزمایش

-انتخاب همکاران مورد اعتماددرتحقیق

-فراغت کامل درحین تحقیق

-بردباری ورازداری درتحقیق

-اجتناب ازشتابزدگی درنتیجه گیری درآزمایشها وتجربه ها

جابردرطبقه بندی علوم ازسه واژه علم وعقل ونوراستفاده می کند وهرسه واژه رابه یک معنی می داند.وی می گوید:علم نوراست وعقل هم نوراست ،پس علم عقل است.ونورهم عقل است.

جابربه هرعلمی ازدوزاویه نگا ه می کند.یکی نگاه آموزشی وتربیتی ودیگری صرفاعلمی وبه دورازارتباط آن با انسان.

جابروعلم شیمی

نام لاتین جابردرتاریخ اسلام همان Geberاست که قرنها مترادف باعلم کیمیا یاهمان شیمی بوده است.

جابردرتعریف کیمیامی گوید:

کیمیاعبارت است ازهستی بخشیدن به نیستی .زیرا درکیمیا به اجسام رنگ هائی می دهیم که قبلافاقد آن بوده است.

جابر علاوه برکتاب های ارزشمندی  که درعلم شیمی  نوشته است ،اکتشافات مهمی هم دارد که به نام ایشان باقی مانده است.

ازجمله این اکتشافات :

 تیزاب سلطانی ،اسید سولفوریک ،جوهرشوره یااسید نیتریک ،نیترات نقره ،زرنیخ ،سنگ سرمه وانتیموان رامی توان نام برد.